Σύσφιγξη σχέσεων Ρωσίας – Ιαπωνίας (μέρος 2ο)

του Καφαντάρη Βαλέριου

 

Σε συνέχεια προηγούμενης ανάλυσης, αναφορικά με το ζήτημα της βελτίωσης των σημερινών σχέσεων της Ρωσίας και της Ιαπωνίας, οι αρχηγοί των δύο χωρών πραγματοποίησαν την πολυαναμενόμενη συνάντηση και κατέληξαν σε συμφωνία που ενδέχεται να άρει τα προβλήματα που εμποδίζουν την υπογραφή της ειρήνης μεταξύ των δύο χωρών.

 

Στις 15 Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε η πολυαναμενόμενη επίσκεψη του Ρώσου προέδρου στην Ιαπωνία. Τα συμβαλλόμενα μέρη έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους για την δημόσια επίδειξη του φιλικού χαρακτήρα του ταξιδιού ξεκινώντας από το γεγονός ότι ο Putin δεν προσγειώθηκε στο μητροπολιτικό Τόκιο, αλλά στην επαρχία Yamaguchi, στην περιοχή του Shinzo Abe, και τελείωσε με το γεγονός ότι το πρωτόκολλο προέβλεπε τη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων σε ένα θερμό λουτρό[1].

Το κύριο θέμα στην ημερήσια διάταξη της επίσκεψης ήταν το θέμα των νήσων Kuril που έχει εδώ και καιρό μετατραπεί σε ένα σημαντικό εμπόδιο για την υπογραφή της συνθήκης ειρήνης και την εμβάθυνση των ρωσο-ιαπωνικών οικονομικών σχέσεων. Υπενθυμίζεται, ότι το Τόκιο υποστηρίζει πως οι ρωσικές Νότιες Νήσοι Kuril του ανήκουν, ενώ η Μόσχα δεν κατανοεί γιατί πρέπει να τις δώσει εφόσον η Σοβιετική Ένωση κατέλαβε τα νησιά αυτά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το πρόβλημα επιδεινώνεται από το γεγονός ότι στην Ιαπωνία, το ζήτημα των Βόρειων Εδαφών, όπως ονομάζουν τις νήσους, είναι ιερό, έτσι ώστε κανένας Ιάπωνας πρωθυπουργός να μην μπορεί απλά να εγκαταλείψει αυτές τις διεκδικήσεις για τα συγκεκριμένα νησιά χωρίς απειληθεί το πολιτικό του μέλλον. Αυτή τη φορά, οι δύο πλευρές κατάφεραν να βρουν μια εναλλακτική ανώδυνης αφαίρεσης του εμποδίου αυτού. Οι αρχηγοί των κρατών ανέθεσαν σε εμπειρογνώμονες των δύο χωρών να ξεκινήσουν διαβουλεύσεις σχετικά με τις λεπτομέρειες στους τομείς για κοινή επιχειρηματική δραστηριότητα  και στα τέσσερα νησιά των Νοτίων Kuril. Ειδικότερα, στην αλιεία, στον τουρισμό, στην κουλτούρα και στην περίθαλψη.[2]

Η Μόσχα έχει διατηρήσει την κυριαρχία στα τέσσερα νησιά, ως εκ τούτου δεν θέτει υπό αμφισβήτηση τα αποτελέσματα του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου και απέδειξε σε όλες τις υπόλοιπες χώρες, ότι τις περιοχές της -συμπεριλαμβανομένης και της Κριμαίας, η οποία, κατά τη γνώμη της Δύσης, παραμένει “παράνομα κατεχόμενη” ότι δεν διαπραγματεύεται την κυριαρχία της επί των εδαφών της. Η κυβέρνηση της Ιαπωνίας, με την συμφωνία αυτή, μπορεί επίσης να δείξει στους πολίτες της ότι η  κοινή οικονομική δραστηριότητα είναι το πρώτο βήμα προς την επιστροφή των βορείων εδαφών, ενώ αφαιρεί σιγά σιγά τα εμπόδια σχετικά για περαιτέρω στρατηγική συνεργασία με τη Ρωσία.

Συμπληρωματική του ζητήματος των επενδύσεων στα νησιά, είναι η συμφωνία για την εμβάθυνση της στρατηγικής συνεργασίας μεταξύ της Ιαπωνίας και της Ρωσίας. Σύμφωνα με τα λόγια του Ρώσου Υπουργού Εξωτερικών Sergey Lavrov, συμφωνήθηκε ότι η συνεργασία στον εν λόγω τομέα είναι απαραίτητη για την αποκατάσταση και άλλων διμερών μηχανισμών διαλόγου που έχουν παγώσει τα τελευταία χρόνια, για παράδειγμα, οι τακτικές συζητήσεις στο πλαίσιο 2+2 (διμερείς συναντήσεις μεταξύ υπουργών άμυνας και εξωτερικής πολιτικής των δύο χωρών)[3]. Λαμβάνοντας υπόψη την σημερινή στάση των ΗΠΑ (αναθεώρηση της στάσης τους στο ζήτημα της Ταϊβάν), και της Κίνας (που δραστηριοποιείται στην περιοχή των επίμαχων νησιών στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας), η κατάσταση στην περιοχή φαίνεται σταδιακά να αποψύχεται, συνεπώς οι συζητήσεις αυτές ενδεχομένως δεν θα στερηθούν ουσίας. Επιπρόσθετα, κατέστη φανερό μέσα από κοινές ανακοινώσεις, ότι, σε κάθε περίπτωση, παρά την ιδιαίτερη σχέση της Ιαπωνίας με τις ΗΠΑ, η Ρωσία και η Ιαπωνία ενδιαφέρονται να συνεργαστούν στενά, με διάφορες μορφές, στην περιοχή της Ασίας-Ειρηνικού. Ωστόσο, στα δημοσιευμένα άρθρα και στις δηλώσεις που έχουν γίνει, δεν προσδιορίζεται, πώς, αυτή η στενή συνεργασία θα επηρεάσει άλλες ιδιαίτερες σχέσεις, όπως τις σχέσεις μεταξύ της Κίνας και της Ρωσίας.

H αντίδραση της Κίνας

Επισήμως, το Πεκίνο, χαιρέτισε την συνάντηση  κορυφής. «Η Ρωσία και η Ιαπωνία είναι κοντινοί γείτονες της Κίνας και σημαντικές χώρες στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού. Χαιρετίζουμε την ανάπτυξη φυσιολογικών και φιλικών σχέσεων και συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών που θα βασίζεται στο σεβασμό και την ισότητα. Ελπίζουμε ότι αυτή η συνεργασία θα ωφελήσει την περιοχή»  δήλωσε, διπλωματικά, ο εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών Geng Shuang[4]. Αλλά στην πραγματικότητα, η εν λόγω  εξέλιξη δεν φαίνεται να ικανοποιεί απόλυτα την Κίνα. Πρώτον, διότι η εκλογή του Donald Trump (έχοντας κατά νου και τη στάση του σχετικά με την Ταϊβάν και την Κίνα γενικότερα) μπορεί να είναι η αρχή μιας σοβαρής επιδείνωσης των σχέσεων μεταξύ των ΗΠΑ και των συμμάχων τους, αφενός, και της Κίνας από την άλλη. Παράλληλα, η ανάπτυξη των ρώσο-ιαπωνικών στρατηγικών έργων ενδέχεται να αποτελέσει πρόβλημα στην πιθανότητα ένταξης της Ρωσίας στον στρατηγικό αμυντικό σύστημα της Κίνας.

Δεύτερον, οι Κινέζοι επενδυτές θα πρέπει τώρα να εργαστούν στη ρωσική Άπω Ανατολή σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον. Μέχρι πρόσφατα, η Κίνα ήταν μία από τις λίγες χώρες που έχουν εκφράσει την προθυμία να επενδύσουν στη ρωσική Άπω Ανατολή, και ως εκ τούτου μπορούσαν να επιβάλουν τους όρους του εμπορίου, των επενδύσεων και της συνεργασίας. Για παράδειγμα, μπορούσαν να επιτύχουν πιο χαμηλές τιμές στο φυσικό αέριο από την “Δύναμη της Σιβηρίας”, ή αλλιώς (αν η Ρωσική Ομοσπονδία δεν χαμήλωνε τις τιμές στο επιθυμητό όριο) περίμεναν να “βελτιωθεί η οικονομική ελκυστικότητα” της περιοχής. Διότι, παρά τις εξαγγελίες των Ρώσων αξιωματούχων, οι επενδυτικές ευκαιρίες στην Άπω Ανατολή είναι  περιορισμένες (κυρίως λόγω της έλλειψης υποδομών, η ύπαρξη των οποίων θα αντιστάθμιζε την αδυναμία της εγχώριας αγοράς για μεγάλες εξαγωγές σε χώρες της Ανατολικής Ασίας, γεγονός που αποτρέπει τους ξένους επιχειρηματίες, αλλά και εξαιτίας προσκομμάτων στη νομοθεσία κ.ά.)

Αναντίρρητα, η εμφάνιση των Ιαπώνων, ως νέων ανταγωνιστών, που προτίθενται να επενδύσουν στη ρωσική οικονομία, όχι μόνο για οικονομικούς αλλά και για πολιτικούς λόγους, εξισορροπεί την κινέζικη οικονομική επιρροή στους ρωσικούς διαδρόμους της εξουσίας. Ως αντίδραση, οι Κινέζοι ενδεχομένως θα εντείνουν τη δράση τους, με καλύτερες οικονομικές προσφορές. Η ρωσική πλευρά, σε αυτό το ζήτημα τουλάχιστον, τρέφει μεγάλες ελπίδες.

---

[1] “Путин в Японии, день первый: мирный договор и разморозка военных контактов”, Ria Novosti, 15/12/2016, https://ria.ru/world/20161215/1483721451.html,  ημ. ανάκτησης 2-1-2017

^[2] “Курилы: уступки России противоречат Конституции РФ и, главное, напрасны”, Regnum 25/12/2016 https://regnum.ru/news/polit/2221716.html , ημ. ανάκτησης 2-1-2017

^[3] Lavrov: Russia-Japan Projects to Bring Bilateral Ties to New Level”, Sputnik News, 03/12/2016 https://sputniknews.com/politics/201612031048124462-russia-japan-lavrov-kishida/ ημ. ανάκτησης2-1-2017

^[4] Chinese Ministry of Foreign Affairs, “Foreign Ministry Spokesperson Geng Shuang's Regular Press Conference on December 15, 2016”, ημ. ανάκτησης 15/12/2016, http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xwfw_665399/s2510_665401/t1424544.shtml, ημ. ανάκτησης 2-1-2017

Διάβασε με

Οι προοπτικές των σχέσεων Ελλάδας - Ρωσίας με αφορμή το ελληνορωσικό Ενεργειακό Συνέδριο

του Φούκα Βασιλείου

Με αφορμή την επίσκεψη του Ρώσου Υπουργού Εξωτερικών Sergey Lavrov στην Αθήνα στις αρχές του Νοεμβρίου και την παρουσία του στο ελληνορωσικό Ενεργειακό Συνέδριο, το παρόν άρθρο επιχειρεί να εξετάσει τις προοπτικές των σχέσεων Ελλάδας-Ρωσίας. Η αναθέρμανση τους, που ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2015 με την αλλαγή κυβερνήσεως στη χώρα μας και είχε ως κορύφωση την κοινή διακήρυξη του τρέχοντος έτους ως «έτους Ελλάδας-Ρωσίας», δε μπορεί παρά να οριοθετείται τόσο από το ευρωπαϊκό περιβάλλον όσο και από το σαφέστατο προβάδισμα που κατέχει η ευρωπαϊκή συμμαχία στην ατζέντα της Ελλάδας σε σχέση με μία στενότερη συμμαχία με τη Ρωσία.  

 

Το Συνέδριο

Στις 2 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε στο Ζάππειο Μέγαρο το Ελληνο-Ρωσικό Ενεργειακό Συνέδριο με τίτλο: «Ενεργειακή συνεργασία: Βάση Μακροχρόνιας και Αμοιβαία Επωφελούς Σχέσης». Το εν λόγω συνέδριο συνδιοργανώθηκε στο πλαίσιο του 4ου Ελληνo-Ρωσικού Κοινωνικού Φόρουμ από την Ελληνική Εταιρεία Ενεργειακής Οικονομίας (ΗΑΕE.gr) και τον οργανισμό Pommel Holdings Inc., υπό την αιγίδα του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας και της Ρωσικής Πρεσβείας στην Ελλάδα. Επιπλέον, το συνέδριο εντάσσεται στο επίσημο πρόγραμμα του «Έτους Φιλίας Ελλάδας-Ρωσίας 2016».[1]

Στο παραπάνω συνέδριο παρευρέθησαν ο Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσικής Ομοσπονδίας Sergey Lavrov, στα πλαίσια επίσημης επίσκεψης του στην Ελλάδα, ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας της Ελλάδας Παναγιώτης Σκουρλέτης, καθώς και ελληνικοί ενεργειακοί φορείς και ρωσικές ιδιωτικές και κρατικές εταιρείες που δείχνουν ενδιαφέρον για επενδύσεις στην Ελλάδα. Επισημαίνεται ότι στο πλαίσιο του συνεδρίου πραγματοποιήθηκαν κατ’ ιδίαν εμπιστευτικές επαφές μεταξύ σημαντικών στελεχών των ενεργειακών εταιρειών των δύο χωρών.[2]

Ο S. Lavrov, έχοντας ήδη συναντηθεί με τον Πρωθυπουργό της Ελλάδας Αλέξη Τσίπρα, κατά τον χαιρετισμό του στο συνέδριο, αναφέρθηκε γενικά στις ρωσο-ελληνικές σχέσεις, οι οποίες αναπτύσσονται παρά την κατάσταση που επικρατεί στην ευρωπαϊκή ήπειρο, υπογραμμίζοντας τον ρόλο που παίζει η Ελλάδα στις διεθνείς ταλαντώσεις στην ευρύτερη περιοχή. Ωστόσο, δεν προέβη σε οποιαδήποτε αναφορά στην ενεργειακή συνεργασία των δύο χωρών.[3] Μόνο στην ομιλία του κατά την αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Πειραιώς μίλησε γενικότερα για αυτήν, τονίζοντας ότι για πάνω από 20 χρόνια η Ρωσία προμηθεύει την ελληνική αγορά με φυσικό αέριο και πετρέλαιο που καλύπτουν το 60%[4] και περισσότερο από το 15% αντίστοιχα των ετησίων αναγκών της. Αναφέρθηκε επιπλέον στην υπογραφή της διακυβερνητικής συμφωνίας για τον Τουρκικό Αγωγό (Turkish Stream), η οποία προβλέπει την κατασκευή ενός αγωγού φυσικού αερίου στην Ελλάδα, εκφράζοντας τις επιφυλάξεις του, λόγω της εμπειρίας με τον South Stream[5], ζητώντας παράλληλα εγγυήσεις από την ΕΕ για την υλοποίηση του έργου.[6]

Ο Π. Σκουρλέτης, με τη σειρά του, τόνισε πως οι ελληνο-ρωσικές σχέσεις στον ενεργειακό τομέα έχουν παρελθόν, παρόν και μέλλον στον οποίο πρωτεύοντα ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η επέκταση του αγωγού Turkish Stream προς την Ελλάδα και την Ιταλία. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση αγωγού μεταφοράς ρωσικού φυσικού αερίου μέσω Ελλάδας και Ιταλίας, συνέχισε, εξυπηρετεί τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενίσχυση της ασφάλειας εφοδιασμού και τη διαφοροποίηση των πηγών, χαρακτηρίζοντας θετικό το γεγονός ότι η Ρωσία σέβεται τους κοινοτικούς κανόνες. Συμπλήρωσε ότι μετά την υπογραφή σχετικού μνημονίου μεταξύ της ΔΕΠΑ, της ιταλικής Edison και της ρωσικής Gazprom για τον αγωγό, τον Φεβρουάριο του 2015, πρέπει να επεκταθεί η συζήτηση για την αναζήτηση πηγών και οδεύσεων και σε άλλα κράτη.[7] Τέλος, σημείωσε ότι η Ρωσία αποτελεί το μεγαλύτερο προμηθευτή φυσικού αερίου για την Ελλάδα, αναφέροντας ακόμη την πρόσφατη επέκταση της ενεργειακής συνεργασίας στον τομέα του πετρελαίου, με τη συμφωνία μεταξύ των ΕΛΠΕ και της ROSNEFT για προμήθεια αργού πετρελαίου αλλά και την συνεργασία στους τομείς της εξοικονόμησης και των ανανεώσιμων πηγών.[8]

Οι σχέσεις των δύο χωρών

Οι σχέσεις Ελλάδας - Ρωσίας ήταν πάντοτε μία υπόθεση αρκετά σύνθετη παρά τις κοινές θρησκευτικές παραδόσεις, τα γεγονότα της ελληνικής ανεξαρτησίας και τον αντιναζιστικό ηρωισμό, στοιχεία τα οποία διαμόρφωσαν την ιστορική αυτοτέλεια της επικοινωνίας μεταξύ των δύο λαών. Ωστόσο, οι εν λόγω σχέσεις δεν υπήρξαν ποτέ αυτόνομες από το ευρωπαϊκό περιβάλλον, το οποίο έθετε όρους και όρια στην προαγωγή τους.[9] Κάθε φορά που τα τελευταία παραβλέπονταν (κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Κώστα Καραμανλή (του νεότερου) και το διάστημα Ιανουαρίου - Ιουνίου 2015) αποτέλεσμα ήταν ο κλονισμός της εμπιστοσύνης των δυτικών εταίρων προς τη χώρα μας, καθώς και η απογοήτευση του ρωσικού παράγοντα λόγω αδυναμίας πλήρους υλοποίησης των εκατέρωθεν προσδοκιών, με αρνητικές επιπτώσεις για τη διεθνή θέση της χώρας μας.[10]

Η επίσκεψη του Έλληνα Πρωθυπουργού στη Μόσχα το 2015[11] και η αντίστοιχη του Ρώσου Προέδρου Vladimir Putin στην Αθήνα συνιστούν σημαντικά βήματα για την εξέλιξη των σχέσεων Αθήνας-Μόσχας, μετά από περίοδο στασιμότητας ή ακόμη και επιδείνωσής τους (έγκριση των κυρώσεων της Ρωσίας για την Κριμαία). Κατά την επίσημη επίσκεψη μάλιστα του Ρώσου Προέδρου στη χώρα μας το Μάιο του τρέχοντος έτους υπεγράφησαν ορισμένες σημαντικές διακηρύξεις και συμφωνίες.

Ειδικότερα, υπεγράφησαν συμφωνίες συνεργασίας που αφορούν τον αγροτικό τομέα (με μεικτές κοινές επιχειρήσεις και συμπράξεις που θα «κάμψουν» το ευρωπαϊκό εμπάργκο), τις υποδομές, την μετεωρολογία, τον τουρισμό, την επιστήμη και την τεχνολογία.[12] Επιπλέον, και σημαντικότερον, υπεγράφησαν τέσσερις συμφωνίες συνεργασίας μεταξύ ελληνικών και ρωσικών φορέων: (α) Enterprise Greece - Invest in Russia, β) ΕΛΠΕ - Rosneft, γ) Πανεπιστήμιο Πειραιά - Πανεπιστήμιο Ουραλίων και δ) Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΚΑΠΕ) - Ρωσικό Ινστιτούτο Ενέργειας).[13] Οι εν λόγω συμφωνίες θα συμβάλλουν στην περαιτέρω βελτίωση των εμπορικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών, στις οποίες ήδη από τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 21^ου αιώνα παρατηρείται ανοδική πορεία.[14]

Σε κάθε περίπτωση, η βελτίωση των ελληνορωσικών σχέσεων που επιχειρείται τα τελευταία δύο χρόνια από την ελληνική κυβέρνηση, δε φαίνεται να έχει ως στόχο να προκαλέσει προβλήματα στη θέση της Ελλάδας τόσο εντός της ΕΕ όσο και του ΝΑΤΟ. Υπάρχουν, ωστόσο, προοπτικές περαιτέρω βελτίωσης τους σε ζητήματα οικονομικών σχέσεων και επενδύσεων, πολιτισμού, εξοπλισμών (καθώς στις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις υπάρχουν αρκετά οπλικά συστήματα ρωσικής προέλευσης), ενέργειας, αλλά και ευρωπαϊκής και περιφερειακής ασφάλειας, όπου διαπιστώνεται συχνή εγγύτητα απόψεων[15].

Εντούτοις, δεν πρέπει να λησμονείται ότι σε κάθε προσπάθεια της Ελλάδας για στενότερη συνεργασία με τη Ρωσία σε τομείς χαμηλής πολιτικής, τίθενται ορισμένα όρια, μιας και η χώρα μας ιεραρχεί ως σημαντικότερη τη διασφάλιση των στρατηγικών σχέσεων με τους ευρωπαίους και ατλαντικούς συμμάχους και όχι με τη Ρωσική Ομοσπονδία. Επιπλέον, η ελληνορωσική προσέγγιση συνιστά, σύμφωνα με το Ζιώγα, εξαρτημένη μεταβλητή των σχέσεων Δύσης-Ρωσίας.[16] Τα δύο αυτά στοιχεία όμως, δε σημαίνουν ότι δεν πρέπει να επιδιωχθεί από πλευράς της Ελλάδας μια πιο πολυσχιδής εξωτερική πολιτική όσον αφορά στις σχέσεις της με άλλες σημαντικές δυνάμεις, πέραν της Ε.Ε. και εν προκειμένω με τη Ρωσία. Ανάλογες επιλογές, ωστόσο, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως συμπληρωματικές και όχι ως εναλλακτικές.

Συμπερασματικά, η πιθανή στενότερη συνεργασία των δύο χωρών στον ενεργειακό τομέα θα προκαλέσει αναμενόμενες αντιδράσεις και πιέσεις, ηπιότερες μεν, σε σχέση με το παρελθόν, συνεχιζόμενες δε, κυρίως από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, για τις οποίες επιβάλλεται η κατάλληλη προετοιμασία με πειστικά επιχειρήματα και κινήσεις εξισορρόπησης. Πρέπει, ωστόσο, να ξεκαθαριστεί ότι η θέση της Ελλάδος βρίσκεται εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του δυτικού κόσμου και ζήτημα «αντικατάστασης» των στρατηγικών συμμαχιών της χώρας μας δεν τίθεται. Αυτό που προσφέρεται, και η χώρα μας οφείλει να εκμεταλλευθεί, είναι η δυνατότητα μίας πιο πολυδιάστατης αλλά σαφώς ιεραρχημένης εξωτερικής πολιτικής.

---

[1] Ελληνο-Ρωσικό Ενεργειακό Συνέδριο, http://1sthaeeru-gr.eventsadmin.com/Home/Welcome ημ. ανάκτησης 10/11/2016

[2] "Επιχειρηματικές επαφές στο ελληνορωσικό συνέδριο που οργάνωσε η Ελληνική Εταιρεία Ενεργειακής Οικονομίας",Energy Press,  03/11/2016, http://energypress.gr/news/epiheirimatikes-epafes-sto-ellinorosiko-synedrio-poy-organose-i-elliniki-etaireia-energeiakis , ημ. ανάκτησης 10/11/2016.  Επίσης, βλέπε:  Υπουργείο Εξωτερικών, Ρωσία, http://www.mfa.gr/blog/dimereis-sheseis-tis-ellados/rosia/

[3]Χρύσα Λιαγγου, "Καμία αναφορά Λαβρόφ στην ελληνορωσική ενεργειακή συνεργασία", Καθημερινή, 3/11/2016, http://www.kathimerini.gr/881881/article/oikonomia/epixeirhseis/kamia-anafora-lavrof-sthn-ellhnorwsikh-energeiakh-synergasia  ημ. ανάκτησης 13/11/2016

[4] Το 2010, σύμφωνα με το Θάνο Ντόκο, ανερχόταν στο 77%.  Θάνος Ντόκος, "Η «αναγέννηση» της Ρωσίας και οι προοπτικές για τις Ελληνο-Ρωσικές σχέσεις", ΕΛΙΑΜΕΠ, Σεπτέμβριος 2010, http://www.eliamep.gr/wp-content/uploads/2010/09/ELIAMEP-Thesis-3-2010_Thanos-Dokos.pdf, ημ. ανάκτησης 13/11/2016

[5]Θρασύβουλος Ν. Μαρκέτος, "Ανακατατάξεις στον χάρτη ενεργειακής ασφάλειας της Ανατολικής Ευρώπης",Foreign Affairs.gr. 03/04/2015, http://www.foreignaffairs.gr/articles/70262/dr-thrasyboylos-n-marketos/anakatatakseis-ston-xarti-energeiakis-asfaleias-tis-anatolikis-e, ημ. ανάκτησης 15/11/2016

[6]"Foreign Minister Sergey Lavrov’s remarks at the University of Piraeus, Athens, November 2, 2016",The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation, 02-11-2016 http://www.mid.ru/en/maps/gr/-/asset_publisher/D4tBbKa1q61C/content/id/2512386 ημ. ανάκτησης 15/11/2016

[7]"Ψηλά στην ελληνορωσική ατζέντα ο αγωγός Turkish Stream", Το ΒΗΜΑ, 02/11/2016,  http://www.tovima.gr/finance/article/?aid=841396, ημ. ανάκτησης 15/11/2016

[8] Ibid.

[9]Θοδωρής Ψαλιδόπουλος, "Ελληνορωσικές σχέσεις, μια σύνθετη υπόθεση" Καθημερινή, 17/04/2015, http://www.kathimerini.gr/811650/opinion/epikairothta/politikh/ellhnorwsikes-sxeseis-mia-syn8eth-ypo8esh, , ημ. ανάκτησης 15/11/2016 

[10] Κώστας Μαυραγάνης, "Τι θέλει η Ρωσία από την Ελλάδα, σε τι μπορεί να προσβλέπει η Ελλάδα από τη Ρωσία: Μύθοι και πραγματικότητες για τις ελληνορωσικές σχέσεις", Huffingtonpost, 27/05/2016 http://www.huffingtonpost.gr/2016/05/27/ellada-rwsia_n_10154760.html, ημ. ανάκτησης 18/11/2016 

[11] "Nέα εποχή στις σχέσεις Ελλάδος-Ρωσίας με τρεις συμφωνίες - Α.Τσίπρας: "Δεν είμαστε επαίτες" - Β.Πούτιν: «Η Ελλάδα δεν ζήτησε τίποτα»", pronews.gr,  08/04/2015, http://www.pronews.gr/portal/item/%CE%B4%CE%B5%CE%AF%CF%84%CE%B5-%CE%B6%CF%89%CE%BD%CF%84%CE%B1%CE%BD%CE%AC-%CF%84%CE%B9%CF%82-%CE%B4%CE%B7%CE%BB%CF%8E%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%B2%CF%80%CE%BF%CF%8D%CF%84%CE%B9%CE%BD-%CE%B1%CF%84%CF%83%CE%AF%CF%80%CF%81%CE%B1,  ημ. ανάκτησης 18/11/2016 

[12] Oι συμφωνίες Ελλάδας – Ρωσίας, DefenceNews.gr, 28/05/2016, http://www.defencenews.gr/diafora/energeiaka/3842-oi-symfonies-elladas-rosias, ,  ημ. ανάκτησης 18/11/2016 

[13] Ibid.

[14]Ανδρέας Υφαντίδης, "Αλήθειες και Μύθοι για τις Ελληνορωσικές σχέσεις: Μια ιστορική και θεωρητική προσέγγιση-Μέρος 2ο", KEDISA, 18/4/2016, http://kedisa.gr/%CE%B1%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B5%CE%B9%CE%B5%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CF%8D%CE%B8%CE%BF%CE%B9-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B9%CF%82-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%BF%CF%81%CF%89%CF%83%CE%B9-2/ , ημ. ανάκτησης 20/11/2016 

[15] Supra note 10.

[16] Supra note 10.

Διάβασε με